NHẬN DIỆN VÀ LÀM RÕ MỘT SỐ THÔNG TIN SAI LỆCH VỀ VIỆC NGHIÊN CỨU, SẮP XẾP TỔ CHỨC CƠ QUAN ĐIỀU TRA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN

Thời gian gần đây, trên không gian mạng xuất hiện một số thông tin, bài viết có nội dung suy diễn, phiến diện về chủ trương nghiên cứu, đề xuất sắp xếp, đổi mới tổ chức Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Một số ý kiến đánh đồng việc nghiên cứu phương án tổ chức bộ máy với việc “xóa bỏ quyền điều tra của Viện kiểm sát”, thậm chí cho rằng đây là bước “làm suy yếu hoạt động tư pháp”, “hạn chế quyền lực của cơ quan kiểm sát”. Cách nhìn này chưa phản ánh đầy đủ bản chất của vấn đề.

Thứ nhất, cần phân biệt rõ giữa tổ chức bộ máy với chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của Viện kiểm sát nhân dân.

Trong quá trình cải cách tổ chức bộ máy nhà nước, việc rà soát chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và mô hình tổ chức của các cơ quan là yêu cầu thường xuyên nhằm xây dựng bộ máy tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả. Việc nghiên cứu hoặc đề xuất một phương án tổ chức không đồng nghĩa với việc đã có quyết định chính thức thay đổi hoặc loại bỏ chức năng, nhiệm vụ của cơ quan.

Theo pháp luật hiện hành, Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp; đồng thời trong cơ cấu của Viện kiểm sát nhân dân tối cao có Cơ quan điều tra. Pháp luật cũng quy định thẩm quyền của Cơ quan điều tra Viện kiểm sát nhân dân tối cao và thẩm quyền của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự.

Do đó, vấn đề cần quan tâm không phải là duy trì một mô hình tổ chức bằng mọi giá, mà là bảo đảm đầy đủ chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát; đồng thời nâng cao hiệu quả thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp và kiểm soát quyền lực theo quy định của pháp luật.

Thứ hai, việc nghiên cứu mô hình tổ chức Cơ quan điều tra phải đặt trong tổng thể yêu cầu cải cách tư pháp và kiểm soát quyền lực nhà nước.

Hoạt động điều tra là khâu đặc biệt quan trọng trong tố tụng hình sự, liên quan trực tiếp đến quyền con người, quyền công dân và việc xác định sự thật khách quan của vụ án. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là cơ quan nào thực hiện điều tra, mà còn phải bảo đảm cơ chế phân công, phối hợp, kiểm soát quyền lực và trách nhiệm rõ ràng giữa các cơ quan tiến hành tố tụng.

Trường hợp một cơ quan vừa thực hiện chức năng công tố, vừa tiến hành điều tra trong những trường hợp pháp luật quy định thì cần đồng thời bảo đảm cơ chế kiểm soát, phân định rõ trách nhiệm và các điều kiện cần thiết để bảo đảm tính khách quan, đúng pháp luật. Ngược lại, nếu có sự điều chỉnh về tổ chức thì cũng phải bảo đảm Viện kiểm sát thực hiện đầy đủ, hiệu quả chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động điều tra, truy tố, xét xử, góp phần phòng ngừa oan, sai và bỏ lọt tội phạm.

Vì vậy, không thể giản đơn cho rằng “có Cơ quan điều tra thì Viện kiểm sát mới có quyền điều tra” hoặc “không có Cơ quan điều tra thì Viện kiểm sát mất vai trò”. Cần đánh giá vấn đề trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền được pháp luật quy định và yêu cầu thực tiễn của cải cách tư pháp.

Thứ ba, không nên lấy một phương án đang được nghiên cứu, đề xuất để suy diễn thành kết luận chính thức.

Trong quá trình hoàn thiện pháp luật và tổ chức bộ máy, việc nghiên cứu nhiều phương án để đánh giá ưu điểm, hạn chế, tính khả thi và tác động thực tế là bình thường. Một phương án có thể được tiếp thu, điều chỉnh hoặc không được lựa chọn sau khi cơ quan có thẩm quyền xem xét toàn diện.

Do đó, việc cắt ghép, suy diễn từ một đề xuất thành kết luận rằng “Viện kiểm sát bị tước quyền” hoặc “Viện kiểm sát không còn vai trò trong đấu tranh phòng, chống tội phạm” là cách tiếp cận phiến diện, dễ tạo ra nhận thức sai lệch về bản chất của quá trình cải cách.

Thứ tư, hiệu quả của cải cách phải được đánh giá bằng kết quả bảo vệ công lý và kiểm soát quyền lực.

Không nên đánh giá một mô hình tổ chức chỉ bằng câu hỏi “cơ quan nào có quyền gì”, mà cần xem xét tổng thể các yêu cầu: trách nhiệm có được phân định rõ hay không; quyền lực có được kiểm soát hiệu quả hay không; hoạt động tố tụng có nhanh chóng, khách quan, đúng pháp luật hay không; quyền con người, quyền công dân có được bảo đảm hay không; tội phạm có được phát hiện, xử lý kịp thời hay không.

Đó mới là những tiêu chí thực chất để đánh giá hiệu quả của cải cách tư pháp. Việc sắp xếp, đổi mới tổ chức bộ máy, nếu được thực hiện trên cơ sở pháp luật, khoa học và thực tiễn, cần được nhìn nhận là một phần của quá trình hoàn thiện bộ máy nhà nước, chứ không thể mặc nhiên quy kết thành hành động “làm suy yếu” công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Thứ năm, cần tỉnh táo trước những thông tin suy diễn trên không gian mạng.

Những vấn đề liên quan đến tổ chức bộ máy nhà nước và cải cách tư pháp cần được tiếp cận từ các nguồn thông tin chính thống, văn bản pháp luật và chủ trương, định hướng đã được cơ quan có thẩm quyền công bố. Không nên tiếp nhận những thông tin bị cắt ghép, suy diễn hoặc sử dụng ngôn từ kích động để hình thành nhận thức sai lệch.

Đổi mới tổ chức bộ máy nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật; phân định rõ chức năng, nhiệm vụ nhằm tăng cường kiểm soát quyền lực. Mục tiêu xuyên suốt là bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân.